دارایی های ثابت مشهود

دارایی ثابت مشهود چیست؟ تعریف، اجزا، استهلاک و ثبت‌های حسابداری با مثال

دارایی ثابت مشهود چیست؟

دارایی ثابت مشهود اصلی‌ترین زیرمجموعه دارایی‌های غیرجاری (گروه ۲ کدینگ حسابداری) است و شامل زمین، ساختمان، ماشین‌آلات، وسایل نقلیه و تجهیزات اداری می‌شود که برای تولید، ارائه خدمات یا امور اداری نگهداری می‌شوند.

کلمه «مشهود» یعنی این دارایی‌ها وجود فیزیکی دارند؛ همین آن‌ها را از دارایی‌های نامشهود مثل سرقفلی، حق امتیاز یا نرم‌افزار جدا می‌کند. کلمه «ثابت» هم به ماندگاری در شرکت اشاره دارد، نه به ثابت‌بودن ارزش.

ویژگی‌ها و معیار شناسایی

• برای استفاده نگهداری می‌شود، نه فروش: هدف خرید، بهره‌برداری در عملیات شرکت است.
• عمر بیش از یک دوره مالی: منافع اقتصادی آن بیش از ۱۲ ماه ادامه دارد.
• نقدشوندگی پایین: تبدیل آن به وجه نقد زمان‌بر است و معمولاً هزینه فروش دارد.
• قابلیت اندازه‌گیری: بهای تمام‌شده آن به‌طور اتکاپذیر قابل تعیین است و جریان منافع آتی آن محتمل است.

قاعده «بوم‌کار»: یک دارایی، دو طبقه‌بندی

جاری یا غیرجاری بودن یک دارایی به ظاهر فیزیکی آن بستگی ندارد؛ به موضوع فعالیت اصلی شرکت و هدف نگهداری آن بستگی دارد.

اجزا و سرفصل‌های دارایی ثابت مشهود

۱. زمین

زمین کارخانه یا دفتر که برای استفاده خود شرکت خریداری شده است. زمین مستهلک نمی‌شود، چون عمر مفید آن نامحدود فرض می‌شود.

۲. ساختمان و سوله

دفاتر اداری، انبارها و سوله‌های تولیدی مورد استفاده شرکت. اگر زمین و ساختمان یکجا خریداری شوند، باید بهای آن‌ها جدا ثبت شود تا فقط سهم ساختمان مستهلک گردد.

۳. ساختمان در جریان تکمیل (دارایی در جریان تکمیل)

تمام مخارج ساخت ساختمان یا سوله شرکت تا زمان آماده‌شدن برای بهره‌برداری در این حساب انباشته می‌شود و پس از تکمیل به حساب ساختمان منتقل می‌گردد. تا آن زمان استهلاک ندارد.

۴. ماشین‌آلات، تجهیزات و تأسیسات

• نساجی: ماشین‌آلات ریسندگی، بافندگی و رنگرزی، دستگاه‌های بافندگی ایرجت (Air-Jet) بدون ماکو
• عمرانی و سدسازی: بلدوزر، بیل مکانیکی و ماشین‌آلات سنگین
• سایر صنایع: قالب‌های صنعتی، تأسیسات برق، آب و گرمایش کارخانه

۵. وسایل نقلیه

خودروهای اداری، لیفتراک و وسایل حمل داخلی، کامیون‌های پخش کالا.

۶. اثاثه و تجهیزات اداری

کامپیوتر و لپ‌تاپ، مانیتور، کولر، میز و صندلی، دیوایدر و سایر وسایل مورد استفاده پرسنل.

۷. استهلاک انباشته

حساب کاهنده دارایی (Contra-Asset) با ماهیت بستانکار که استهلاک سال‌های گذشته در آن جمع می‌شود. در ترازنامه از بهای تمام‌شده کسر می‌شود:

ارزش دفتری = بهای تمام‌شده − استهلاک انباشته

بهای تمام‌شده دارایی ثابت شامل چه چیزهایی است؟

بهای تمام‌شده = قیمت خرید + همه مخارجی که برای رساندن دارایی به محل و آماده‌کردن آن برای بهره‌برداری لازم است.

• قیمت خرید (پس از کسر تخفیفات تجاری)
• حقوق گمرکی و عوارض غیرقابل استرداد
• هزینه حمل، بیمه در مسیر، تخلیه و بارگیری
• هزینه نصب، راه‌اندازی و آزمایش اولیه
• برای زمین: کمیسیون، هزینه ثبت سند و تسطیح

مخارج بعد از بهره‌برداری، اگر فقط دارایی را در وضع موجود نگه دارند (تعمیرات جاری)، هزینه دوره هستند؛ اگر عمر یا ظرفیت را افزایش دهند، به بهای دارایی اضافه می‌شوند.

استهلاک دارایی‌های ثابت مشهود و روش‌های محاسبه

استهلاک یعنی تخصیص سیستماتیک بهای دارایی (منهای ارزش اسقاط) به دوره‌های عمر مفید آن. همه دارایی‌های ثابت مشهود به‌جز زمین مستهلک می‌شوند.

روش خط مستقیم

استهلاک سالانه = (بهای تمام‌شده − ارزش اسقاط) ÷ عمر مفید

مثال: دستگاهی به بهای ۵۰۰ میلیون ریال، ارزش اسقاط ۵۰ میلیون و عمر مفید ۱۰ سال:
(۵۰۰ − ۵۰) ÷ ۱۰ = ۴۵ میلیون ریال در سال

روش نزولی

نرخ ثابت روی ارزش دفتری باقیمانده هر سال اعمال می‌شود؛ پس استهلاک سال‌های اول بیشتر است. برای همان دستگاه با نرخ ۲۰٪:

روش واحد تولید (فعالیت)

استهلاک بر اساس میزان کارکرد (ساعت کار یا تعداد تولید) محاسبه می‌شود؛ مناسب ماشین‌آلاتی که میزان استفاده آن‌ها سال‌به‌سال متفاوت است.

ثبت‌های حسابداری دارایی ثابت مشهود (با مثال)

خرید دارایی

ثبت استهلاک پایان سال (خط مستقیم)

فروش دارایی

فرض: دستگاه پس از ۴ سال (استهلاک انباشته ۱۸۰ میلیون، ارزش دفتری ۳۲۰ میلیون) به ۳۵۰ میلیون فروخته می‌شود؛ سود فروش = ۳۰ میلیون.

موارد خاص: تجدید ارزیابی، خسارت بیمه و واردات ماشین‌آلات

تجدید ارزیابی

اگر شرکت دارایی‌های ثابت خود را به ارزش منصفانه تجدید ارزیابی کند، مازاد حاصل در بخش حقوق مالکانه (مازاد تجدید ارزیابی) ثبت می‌شود و به سود و زیان دوره نمی‌رود. تجدید ارزیابی یکی از مواردی است که شرکت را ملزم به ارائه صورت سود و زیان جامع می‌کند.

خسارت و غرامت بیمه

• اگر غرامت بیمه بیشتر از ارزش دفتری دارایی آسیب‌دیده باشد، مابه‌التفاوت تحت عنوان سود حاصل از بیمه دارایی‌ها بستانکار می‌شود.
• اگر غرامت کمتر از هزینه تعمیر یا بازسازی باشد، مابه‌التفاوت هزینه دوره است.

واردات ماشین‌آلات از خارج

همه مخارج واردات (پروفرما، ثبت سفارش، اعتبار اسنادی، بیمه، گمرک، حمل و دستمزد ترخیص‌کار) ابتدا در حساب سفارشات انباشته می‌شود. پس از رسیدن و نصب دستگاه، کل مبلغ به حساب اموال، ماشین‌آلات و تجهیزات منتقل می‌گردد.

اشتباهات رایج در حسابداری دارایی ثابت

• مستهلک‌کردن زمین
• ثبت تعمیرات جاری به بهای دارایی (یا برعکس، هزینه‌کردن مخارج بهسازی)
• جدانکردن بهای زمین و ساختمان در خرید یکجا
• شروع استهلاک برای دارایی که هنوز در جریان تکمیل است
• طبقه‌بندی کالای قابل فروش به‌عنوان دارایی ثابت، بدون توجه به قاعده بوم‌کار
• فراموش‌کردن حذف استهلاک انباشته هنگام فروش دارایی

سوالات متداول